Nevez-amzer sevenadur Breizh:

un dae evit an Iliz.

taolenn:

 

I- Hor gwrizioù Un hent hir gant an Aviel. 
      En amzer nevez-tremenet. 
      Hiriv. 

 II- An troc'h trumm er bloavezhioù 50. Ur fed a-vern.
      Ur youl bolitikel? 
      Dilerc'hioù. 
      Lod a zalc'h mat, koulskoude.
 III-Un nevezadur. Ul lammgresk dic'hortoz. 
      Ur yezh hag a fell dezhi bevañ. 
      Ul lorc'h nevez. 

IV- An Iliz galv-atizet.  Kendiviz nevez gant ar sevenadurioù. 
      Rentañ justis d'ar minorelezhioù sevenadurel.
  V- En hon eskopti 
     "Deomp war-raok" 
     Ur c'hinnig dibar 

 

testenn vrezhonek:

 

E penn kentañ an trede milved e sav un tamm stad ennon o vezañ unan eus ar re o deus desket brezhoneg war varlenn o mamm.Abalamour da se, ha dre ma 'z on eskob unan eus eskoptioù Breizh, e kav din ez eo mat ha poent mont e kendiviz gant ar wazed hag ar maouezed zo tomm o c'halon ouzh sevenadur Breizh hiriv an deiz, ur sevenadur a ranker derc'hel dezhañ e blas, ur plas a-zoare, er vuhez a-vremañ hag a zo oc'h en-em zigeriñ muioc'h-mui d'ar bed a-bezh.

 

Heuliañ a ran, en ur ober se, skwer istorek heverk ar Pab Yann-Baol II, en doa roet o flas da sevenadur ha da beurheñvelder Breizh, pa zeuas da Santez-Anna-Gwened e 1996. Da geñver an darvoud-se em eus merzet, a gav din, ar sin e oa un dra bennak o cheñch en darempredoù etre an Iliz ha dihun ar Vretoned.

 

A-eeun en em lakan ivez gant ar gouelioù bras zo bet lidet, nevez zo, e Landreger, da geñver seizh-kantvet deiz-ha-bloaz marv Sant Erwan, beleg hag eil-patrom Breizh.

 

Ha prientiñ a reomp dija hanter-kantvet deiz-ha-bloaz gouestlidigezh Breizh da Vari Dibec'hkrouet, a vo lidet d'ar 26 a viz Gouere 2004.

 

I - Hor gwrizioù Un hent hir gant an Aviel.

 

N'eus ket keit-se c'hoazh e oa e Breizh liammoù start etre ar feiz kristen hag ar sevenadur, ar ger-mañ o talvezout amañ un doare dibar da vezañ, soubet en ur gevridigezh diouti he-unan. Bez hon oa hon doareoù deomp-ni, n'eo ket hepken d'en em vagañ, d'en em wiskañ, d'en em vodañ, met ivez da gomz, da zañsal, da bediñ Doue, da enoriñ hon tud tremenet. Distabilaet eo bet ar vuhez kempouez-se e-pad ur pennad amzer. Koulskoude e weler o tiwañ ul lañs nevez.

 

Degasomp soñj, da gentañ, eus hon istor. Embannet eo bet an Aviel e Naoned hag e Roazon adalek an trede kantved gant Galianromaned. Ha goude-se, adalek ar pempvet kantvet, er peurrest eus an Arvorig, gant Bretoned deuet eus an tu all da Vor-Breizh, heñchet gant o renerien relijiel ha politikel. Ar re-mañ a grouas ur rouedad parrezioù dre ar vro a-bezh. Lod eus ar venec'h-se a zeuas da vezañ eskibien, ar re a vo anvet diwezhatoc'h diazezourien santel ar feiz kristen e Breizh.Gant ar Seizh Sant brudet-se e c'heller menegiñ Sant Melan evit Roazhon ha Sant Felis evit Naoned, an eskibien c'halianroman o deus diazezet an daou eskopti-se.

 

Ouzhpenn hon diazezourien santel hon eus-ni un niver bras a sent lec'hel, ez eus bet savet en enor dezho chapelioù diniver a gaera hor bro (ur mil bennak er Mor Bihan, hep kontañ an tri-c'hant iliz parrez).Un devezh pardon en unan eus hor chapelioù zo un devezh a levenez hag ur chañs speredel ha denel. Ar sant a enorer a vez alies unan lec'hel, dianav-tre. Met eñv eo an hini en deus hadet an Aviel er c'horn-bro-se. Dle omp dezhañ eus ar feiz a vevomp anezhi.

 

E Breizh abaoe ma 'z eus anezhi he deus ar feiz lakaet da sevel e penn pellan kornôg Europa ur glad relijiel dibar a ilizoù, chapelioù, feunteunioù ha kalvarioù, en deus kemmet a-hed ar c'hantvedoù, en ur zegemerout aes levezonioù deuet eus ar bed a-bezh.

 

E brezhoneg eo e veze lavaret ar feiz-se e-lec'h ma veze komzet hor yezh, betek kreiz an XXvet kantved.

En amzer nevez-tremenet.

 

A-zivout ar yezh end-eeun, an Aotrou 'n Eskob Graveran, eskob Kemper ha Leon d'ar mare-se, aet da Roma da welout ar Pab Pi IX, «ad limina apostolorum», e 1847,a glevas hemañ o lavarout dezhañ: «Dalc'hit, dalc'hit, evel da vammennoù ho taoulagad, d'ar yezh kozh-se a ziwall ho feiz ». E-pad un ugent vloaz bennak, etre 1865 ha 1884, ez eus bet embannet ur gelaouenn sizhuniek e brezhoneg penn-da-benn, dezhi an titl arouezius "Feiz ha Breiz". Studiet e veze enni kement kudenn a c'helle dedennañ tud a-ziwar ar maez tomm o c'halon ouzh o douar, o feiz katolik, o yezh, o Iliz.

 

E Breizh-Izel e veze lavaret aes a-walc'h : « Ar brezoneg hag ar feiz zo breur ha c'hoar e Breiz ».

 

Dont a reas ar gelaouenn er maez en-dro etre 1899 ha 1943. Renet e voe e-pad pell gant an aotrou beleg Yann-Vari Perrot ha prederiañ a rae muioc'h war an dañjerioù a lake dija en arvar yezh, feiz ha peurheñvelder ar Vretoned. Heñvel e oa e eskoptioù Sant-Brieg ha Gwened, gant kelaouennoù all, evel "Dihunamb", krouet gant Loeiz Herrieu evit brezhonegerien Bro-Wened.

 

Chomet eo tomm eskibien Kemper, Sant-Brieg ha Gwened ouzh ar brezhoneg betek ar bloavezhioù goude an eil brezel bed. Etre an daou vrezel, nemet er c'hêrioù bras, e veze graet ar c'hatekiz hag ar prezegennoù e brezhoneg. Un doareenn sakr zo stag ouzh ar brezhoneg hag a zo un elfenn naturel eus ene ar Vretoned, a soñje barzh meur Enez Groe Yann-Ber Kalloc'h.

 

Ar brezhoneg zo bet implijet dreist-holl gant ar veleien evit sevel levrioù relijiel ur c'halz anezho. Ur skipailh en em dolpas, en hon eskopti, dindan renerezh Jerom Buleon da gentañ, hini Augustin Guillevic goude-se. Implijout a raent ar gwenedeg, met labourat a raent ivez evit tostaat ar rannyezhoù etrezo ha mont war-du ur yezh unvan. An aotrou beleg Pier Ar Gov a grouas ar benvegoù (yezhadur, geriaouegoù, poelladennoù) evit studial ar yezh e-barzh ar c'hloerdioù. Re all a gasas da benn un dastumadenn nevez eus kanennoù brezhoneg an eskopti, zo bet embannet meur a wech.Teatr brezhoneg Santez Anna a reas berzh gant Job Er Bayon, dreist-holl a-raok ar c'hentañ brezel bed. E 1927 e teuas er maez ar misal latin-brezhoneg "Livr pedenneu, Overen ha Gospereu". Kalz eus ar veleien hag a oa donezonet-kaer, a savas kanennoù, sonennoù, kontadennoù. Lod all a droas oberennoù eus broioù all. Ar gelaouenn "Dihunamb" a roe harp dezho hag a embanne an oberennoù.

Hiriv.

 

Pardon Santez-Anna-Gwened a zalc'h dre vras e aergelc'h breizhek. D'ar 26 a viz Gouere 1954, e voe gouestlet Breizh da Galon Mari Dibec'hkrouet, gant Kardinal Arc'heskob Roazhon hag ar pevar eskob all eus hor bro en-dro dezhañ. Da geñver ar blegenn-se e kasas ar Pab Pi XII ur gemennadenn war-eeun dre skingomz, klozet gant ur bedenn e brezhoneg.

 

E Landreger ivez, da geñver pardon Sant Erwan, e veze hag e vez c'hoazh implijet ar brezhoneg.

 

E-touesk hor c'henvroidi, tud evel René de Chateaubriant, ar vreudeur Lamennais, an Tad Lebret, a veze atav stad enno o tiskleriañ e oant Katoliked ha Bretoned. Pa zeuas ar Pab Yann-Baol II da Santez-Anna-Gwened e 1996, e voe merket mat ivez al liv katolik ha breizhek. Lidet e voe an oferenn en ur rein o flas da sevenadur Breizh ha d'ar brezhoneg. En e brezegenn en deus Hon Tad Santel ar Pab meneget e brezhoneg, en o yezh orin, ar c'homzoù bet lavaret gant Santez Anna da Iwan Nikolazig. ["Iwan Nikolazig, n'ho pet ket eun. Me zo Anna, Mamm Mari. En Aotrou Doue e fall dehon ma vein inouret amañ" - Erwann Nikolazig, n'ho peus ket aon. Me zo Anna, Mamm Mari. An Aotrou Doue a fell dezhañ ma vezin enouret amañ - (NDLR: gant Karnedig Koantik eo bet adstaget ar c'homzoù-mañ war ar poent - e-mod gwenedeg koulz hag e-mod unvaniet – rak n'int ket anezhe en destenn embannet dre an eskopti)].

 

Start kenañ eo bet eta e-pad pell amzer al liamm etre an daou fed-se: bezañ Breton hag en em ziskleriañ katolik.Ur perzh dibar eus hor peurheñvelder e oa al liamm-se - ul liamm hag ez eus anezhañ a-nevez amañ hag a-hont -, ar brezhoneg o vezañ, en un doare, ar c'hevre e-barzh ar c'houblad.

II An troc'h trumm er bloavezhioù 50. Ur fed a-vern.

 

Un troc'h trumm a c'hoarvezas er bloavezioù 50, daoust ma 'z eus bet eus ar gudenn kerkent ha fin an naontekvet kantved gant kelenn ar galleg en holl skolioù, ha goude-se an difenn da gomz brezhoneg enno, dindan boan da vezañ kastizet. Dav eo derc'hel soñj ivez e teue an troc'h-se d'ar mare ma tivroe ar re yaouank a-vil-vern war-du rannvroioù all pe war-du broioù estren: ar brezhoneg, a soñje an dud, - kement a vezh a oa enno gantañ - ne c'helle nemet herzel outo da ober o zreuz er gevredigezh. En ur bern familhoù, ne veze ket komzet brezhoneg ken d'ar vugale, ar pezh en deus degaset cheñchamentoù bras e pastorelezh hon eskoptioù. Ker stank eo bet ar familhoù oc'h ober evel-se ma ne oa ket mui, koulz lavaret, a re yaouank brezhonege-rien a-vihanik. Aet eo diwar wel hered ur yezh a dremene ez naturel a rummad da rummad.

Ur youl bolitikel?

 

Daoust ha n'eo ket bet mennet an dra-se a-ratozh-kaer gant ur guchennad dalc'hidi eus ur Republik unan, dirannadus ha laik, betek en he yezh ? Divizet e oa bet marv ar brezhoneg abaoe pell amzer.Unan eus ar spisan diskleradurioù hag a ziskouez kement-se zo bet distaget d'an 19 a viz Gouere 1925, gant Anatole de Monzie a oa, en deiz-se, en e garg a vinistr an Deskadurezh-Stad, oc'h igorin Ti Breizh en Diskouezadeg Hollvedel. Hag evel ministr eo e tisklerias groñs: « Evit ma vo unvan ar yezh er Frañs, e rank ar brezhoneg mont da get ». En ul linenn e oa dastumet ur gelennadurezh a-bezh: hini ur Stad kreizennet hag unvanus a zisplije dezhi e vefe meur a yezh ha meur a sevenadur en he rannvroioù, ha ne felle dezhi anavout nemet ur yezh evel benveg unvanour.

 

Politikerien all n'o deus ket manket da zegas soñj en-dro, diwezhatoc'h, eus ar forc'hadenn-se en anv un dogmategezh a ziskouez bezañ, da vihanañ hiriv an deiz, reut ha diamzeret. Al lod muiañ atav eus ar gelennerien, re ar skolioù-Stad koulz ha re ar skolioù katolik, a asañtas kemer perzh e jeu ar galloud, hep klask en em soñjal re, war a seblant.

Dilerc'hioù.

 

Ilizoù hon eskoptioù a rankas en em ober diouzh ar stad nevez-se. Ehanañ a reas ar veleien da gatekizañ ha da brezeg e brezhoneg, el lec'hioù zoken ma ne oa ket ret. Ne veze graet gant ar brezhoneg ken, nemet ur wech an amzer, e-barzh un nebeut santualioù dibabet, da geñver pardon ur chapel pe ur birc'hirinded bennak.

 

D'ar mare-se ivez e oa bet renevezet don an deologiezh hag ar c'hatekizañ ha ganto an doare da lavarout kement a denn d'ar feiz. Lod eus ar veleien hag a oa brezhonegerien n'o doa ket ar benvegoù menoziañ evit mont da heul an emdroadur-se. Lod anezho koulskoude a stagas gant ar studi hag an enklask. Evit ar veleien yaouank eus ar mare-se, ne oant ket evit komz brezhoneg, pe neuze fallik a-walc'h, rak ne oant ket bet stummet evit se nag er gêr nag er c'hloerdi.

 

Derc'hel a raemp soñj ivez, e don hon emskiant, mui pe vui, eus diroudoù a oa bet e-pad ar brezel, hag hol lake diaes evit difenn kement a denne da Vreizh.

 

War ar memes tro eta ez eo bet dilezet ar brezhoneg koulz war dachenn ar relijion ha war hini ar vuhez foran. Perak avat, n'ouzer ket c'hoazh en un doare resis ha klok, pell ac'hano.

 

Lod a zalc'h mat, koulskoude.

 

E-pad ar bloavezhioù poanius-se e kendalc'has emsaverien zo, ha ne vezent ket komprenet mat atav, da labourat gant kalon evit sevenadur Breizh (sonerezh, istor, yezh, savadurioù kaer ar vro, sportoù Breizh, hag all). Kevredigezhioù kozh pe nevez savet a vodas an nerzhioù, a roas lañs da raktresoù, a anzaver hiriv pegen reizh e oant. War al lañs-se o deus beleien, seurezed ha laiked kemeret perzh el labour: n'eus nemet soñjal el lazoù-kanañ, er c'helc'hioù keltiek, er bagadoù. Ma 'z int bet savet alies diwar bolontez un den ez int bet degemeret mat er parrezioù. Ouzhpenn bezañ savetaet ur glad prizius-dreist o deus an holl dud-se roet an tu da sevenadur Breizh da zont war-wel e-kreiz ur gevredigezh kemmet, al lodenn vrasañ eus an dud o vezañ hiviziken o chom e kêr. Bez e oa irvi digor evit an amzer da zont.

III- Un nevezadur. Ul lammgresk dic'hortoz.

 

Dihunañ a reas sevenadur ha peurheñvelder Breizh war-dro ar bloavezhioù 60, met e-doug ar bloavezhioù 70 eo e teuas an dihun-se da vezañ kreñvoc'h. E korf tri pe bevar dekvloavezhiad en deus sevenadur Breizh adkavet ur startijenn dreist.

 

Kreñv eo adarre skeudenn voutin Breizh, hag ur sin mat eo: ur bobl hag a zo lorc'h enni gant he feurheñvelder - goude bezañ bet mezh gantañ e-pad daou gantved d'an nebeutañ - zo gouest da grouiñ, da sellout ouzh an amzer da zont gant menn ha fiziañs, kengred gant holl bobloù ar bed !An hini en em sant eus Breizh, ne vo ket gwanaet e santimant da vezañ eus ar Frañs, eus Europa pe eus ar bed, ar c'hontrol eo. Breizh, degemerus d'ar sevenadurioù all, d'ar yezhoù all, ha neket tamolodet warni he-unan, zo ur vro e c'heller bezañ eùrus enni, ur vro hag a c'hell pinvidikaat kumuniezh an holl dud dre ar bed a-bezh. Feal d'he c'heltelezh - a-viskoazh eo bet ar Gelted troet da veajiñ kalz -, ez eo chomet bepred digor frank war an donvor, e-giz ma tiskouez a-walc'h ar visionerien, ar vartoloded hag ar genoberourien zo aet da bell, a viliadoù, dre ar bed a-bezh.

 

E meur a zoare e tiskouez sevenadur Breizh bezañ o tiorren da vat.

 

Abaoe pemp bloaz warn-ugent bennak ez eus bet adaozet ur bern chapelioù gant sikour ar gevredigezh "Breiz Santel". War un dro gant al luskad-se, ganet diwar mennadoù a denn d'ar glad ha d'ar relijion, e kresk en-dro dedennadur an dud evit ar pardonioù bihan: dre o gwrizioù ec'h adkavont kalz anezho hent feiz o hendadoù.

 

Nevesaet eo bet kalz hor sonerezh, a gaver ennan liammet hengoun ha modernelezh. Brasoc'h bras e teu da vezañ niver ar vuzikerien, ar strolladoù amatourien, ar bagadoù, ar sonerien a vicher hag ar sonerien hanter-amzer, an oberourien benvegoù, ar sonaozourien, an embannerien pladennoù. Klevet e vez war ar mediaoù sonerezh ha yezh ar vro.

 

O virvilhañ ema holl stummoù hor c'han hengounel: gwerzioù, kan-ha-diskan, kantikoù hag all... A-zegadoù eo e vez kontet, e Breizh, ar ganerien, al lazoù-kanañ, al lazoù-seniñ.

 

Bez hon eus hor festivalioù, bras ha bihan, breizhek pe geltiek an aer-gelc'h anezho. War an dachenn embann ha skignañ lennegezh Breizh e vez graet ul labour a bouez bras, hag ivez war dachenn an abadennoù skingomz ha skinwel (ganet eo TV-Breizh).           

Ur yezh hag a fell dezhi bevañ.

 

Ret eo ober meneg eus ar yezh en un doare ispisial, rak ar yezh eo diazez ur sevenadur. Daoust ha n'eus ket eus al lavar-stur: « Hep brezhoneg, Breizh ebet »? E galleg eo moarvat hon eus bremañ al lod muiañ eus hon darempredoù. Koulskoude ez eus ouzhpenn 300 000 a Vretoned hag a c'hell ivez ober gant o yezh dezho. Ar brezhoneg a zalc'h penn, stad an traoù evitañ o vezañ, aval, disheñvel a-grenn e-keñver e istor. Hiviziken e vez dibabet a-youl-gaer, muioc'h-mui, ober gant ar brezhoneg. Komzet e vez e brezhoneg abalamour ma vez dibabet hen ober ; un dibab a ziskouez ur volontez sklaer, a-wechoù hini un emsaver, hag a zo da vezañ dalc'het kont anezhañ.

 

E 1951, gant al lezenn Deixonne, ez eo bet aotreet evit ar wech kentañ kelenn ar brezhoneg evel yezh diret. Memes ma ranker anzav e vez komzet nebeutoc'h eget hanter-kant vloaz zo, « ar brezhoneg a vez studiet muioc'h mui er skolioù, degemeret evel yezh, enoret zoken, e-giz ma santfe an dud e peseurt dañjer ema, e kement ha ma 'z eo ur merk milvedel eus Breizh », a lenner e « Geriadur Glad Breizh », nevez deuet er maez.

 

Bugale zo a zesk brezhoneg bremañ er skolioù Diwan pe en heuliadoù divyezhek publik ha prevez (2500 er Mor-Bihan). Tud yaouank a dremen an aotreegezh, ar vestroniezh, ar c'hCAPES, an doktorelezh e brezhoneg. Tud deuet (ur mil bennak en hon departamañt) a heuilh kentelioù noz, skoazellet alies gant ar c'huzulioù-kêr. An divyezhegezh adalek an oad tenerañ zo, a lavarer, ur stummadur mat a-benn studial yezhoù estren, un dra ret en amzer a-vremañ, evel m'eo bet laket war-wel gant an UNESCO en unan eus he mennadoù. Warc'hoazh, moarvat, e vo gouest pep hini da gomz meur a yezh...

 

Met n'eo ket hepken dre ma c'hell « servijout » ez eo talvoudus an divyezhegezh. An tu a ro d'en em « lavarout » e doareoù nevez war dachennoù a bep seurt. Daoust ha ne vez ket bodet, evit sevel ul laz-seniñ, meur a veñveg disheñvel, pep hini anezho o tegas e sonliv, e dregern d'an oberenn en he fezh, pa vez roet da glevout ? Mestroniañ meur a yezh a ro an tu da zisplegañ e doareoù liesseurt danvez donañ an denelezh, prederioù mab-den, e gorfadoù aon evel just, met ivez ar pezh a esper, ar pezh ema o c'hortoz, ar pezh a ra e levenez.

 

Bez ez eo ur binvidigezh da ziwall pa weler emañ e dañjer da vont da get al lod muiañ eus ar yezhoù komzet war an douar a-bezh. Hiriv an deiz, 4 dre gant eus ar yezhoù (a zo anezho) a zo komzet gant 96 dre gant eus poblañs ar bed; 90 dre gant eus ar yezhoù komzet, etre 5000 ha 7000 anezho, zo e riskl da vont da get ac'han da gant vloaz, hervez ar pezh zo bet diawelet gant an UNESCO. Pa'za ur yezh da get ez a un tamm denelezh da goll.

Ul lorc'h nevez.

 

Diwar ar skwerioù-se ha diwar re all a vefe gellet menegiñ, e c'heller lavarout ez eo kreñv ar santimant o deus ar Vretoned eus o feurheñvelder, ez eo tomm o c'halon ouzh sevenadur o bro ha dreist-holl ouzh yezh hon tadoù, hag o deus dalc'het, dre ur seurt menn istorek, d'ar pezh ez int. Labouret eo «ene Breizh» gant ul lusk don a ro dezhañ en-dro al lorc'h en doa kollet un tamm, hag hen gwriziennañ a ra en e istor pinvidik.

 

Ar gwrizioù-se, e-giz ma skrive ar brederourez Simone Weil «eo marteze an ezhomm pennañ hag ar muiañ dizanavezet eus ene mab-den... Pep den en deus ezhomm da gaout a bep seurt gwrizioù. Ezhomm en deus da resev, en o fezh pe dost, e vuhez voral, e vuhez-menoziañ, e vuhez speredel, dre hante-rouriezh an endroioù ez eo, dre natur, lodenn anezho ». (« Ar gwriziennadur », 1949).

 

IV- An Iliz galv-atizet.  Kendiviz nevez gant ar sevenadurioù.

 

Abaoe un daou-ugent vloaz bennak e vez merzet, eta, ema sevenadur Breizh evel o virviñ. Ne c'hell ket an Iliz chom digas pe diseblant, goude bezañ chomet dilavar e-pad ur pennad amzer, ar pezh a c'hell bezañ desevet meur a hini. Diouzhtu goude ar brezel ez eo bet an Iliz prederiet gant kudennoù ekonomikel, sokial ha politikel - a oa mall o diskoulmañ d'ar mare-se -, ken prederiet avat m'he deus, muioc'h pe nebeutoc'h, ankounac'haet ar sevenadur. Goude-se eo deuet ar Sened Meur Vatikan II hag en deus digoret dremmwelioù nevez d'ar mare ma kemere ar pobloù o frankiz.

 

Gant an dekred « Ad Gentes » diwar-benn misionerezh an Iliz, ez eo pedet houman da ober stad eus glad, yezhoù, buhezegezhioù ar pobloù e ya war du enno (no 26). « Diskibien ar C'hrist a rank anaout an dud emaint o vevañ en o zouesk, boulc'hañ kaoz ganto », a c'heller lenn c'hoazh en hevelep dekred (no 11).

 

War ar memes tu e ya ar Sened en e sol-gelenn bastorel « Gaudium et Spes » diwar-benn an Iliz er bed a-vremañ, pa lavar: « Kement stumm a wall-ziforc'h, pe sokial pe sevenadurel, a-zivout gwirioù diazez mab-den...a rank bezañ dilezet ha dilamet, rak kontrol eo da ratozh Doue » (no 29).

 

Plas zo, a dra sur, dindan heol an Aotrou Doue, evit ar brezhoneg, en ur sellout ouzh an amzer da zont gant ur spered feal ha digor ; hon hendadoù o deus kanet ha pedet e brezhoneg. Bez e c'hellomp kavout ez eo reizh evidomp ober kemend-all. Gant an dro-spered-se e c'hell ar feiz hag ar yezh tremen war-un dro eus an eil rummad d'egile.Un dra vat e vefe e taolfe an Iliz evezh en-dro ouzh kement-se.

Rentañ justis d'ar minorelezhioù sevenadurel.

 

Meur a wech abaoe m'emañ e penn an Iliz en deus ar Pab Yann-Baol II komzet diwar-benn kudenn ar sevenadurioù minorelezhel. D'an deiz kentañ a viz Geñver 1989, en e gemennadenn da geñver Dewezh ar Peoc'h evit ar Bed a-bezh, e komz eus ur « gwir da ziwall », hini « ar minorelezhioù da virout ha da ziorren o sevenadur. N'eo ket un dra ral gwelout minorelezhioù ema o sevenadur war var da vont da get». Lezennadurezh ar Frañs a-vremañ zo enni, war an dachenn-se, toulloù gwenn da stankañ. Ar bolitikourien a c'hellfe gwellaat stad an traoù e framm ar rannvroeladur emeur krog gantañ, evit mirout n'en em santfe "emzivadet" tud zo eus ar minorelezhioù zo o chom war douar ar C'hwec'hkogn.

 

E-barzh ar memes kemennadenn e ouzhpenne c'hoazh ar Pab: « An emskiantadur eus stad ar minorelezhioù hag a ya war gresk hiriv, en holl liveoù, zo anezhañ, en amzer-mañ, ur sin a esperañs start evit ar rummadoù nevez hag evit hiraezhioù ar minorelezhioù-se. An doujañs en o c'heñver a rank, evit gwir, bezañ sellet, koulz lavarout, evel ar maen-touch eus un doare reizh da vevañ asambles hag e-giz ar merk ema en o barr, war an dachenn sivil, ur vro hag he ensavadurioù. Sin ul lamm war-raok war ar memes tachenn eo, pa vez gwarantet, en ur gevredigezh demokratel e gwirionez, gwir ar minorelezhioù da gemer perzh er vuhez publik, hag ober a ra enor d'ar Stadoù lec'h ma vez graet kement-se evit an holl, en un endro a wir frankiz ».

 

En e ziskleriadur da Ilizoù Oseania evit klozañ o sened e tegase soñj Yann-Baol II, e 2001, eus unan eus kredennoù start Paol VI: ar feiz katolik, « pell diouzh mougañ kement zo mat ha dibar e pep sevenadur, a zegemer er c'hontrol, a zouj hag a dalvoudeka ijiñ pep pobl hag a wisk a gened liesdoare sae nemeti - gwri ebet enni - Iliz Jezuz-Krist ». Daoust ha ne vefe ket aze ur remed d'an troc'h a c'hellfe bezañ etre Aviel ha sevenadur, ma rae anezhañ Paol VI « gwall-reuz hon amzer », en e gemennadur « Evangelii Nuntiandi » diwar-benn an avielañ er bed a-vremañ, e 1975 ?

 

Ar gristenien, hag a nac'h mont re bell ganti hag ober mod pe vod gant ar feulster, a zegas o skodenn-int d'ur sevenadur a hollvedelezh hag e ziwall a reont d'en em serrañ warnañ e-unan. « Aviel Jezuz-Krist, a skrive Yann-Baol II da Ilizoù Oseania, a gomz kement yezh zo. Prizañ ha kendastum a ra an holl sevenadurioù. O harpañ a ra holl e kement a denn da vuhez mab-den ha, ma vez ret, o glanaat eus o c'hoc'hien ». A-neuze ez eo « hollvedelezh an Iliz evel un dasson eus liderezhioù ar bed, e kement yezh zo, pe evel ul laz-kanañ un-dudi-e-glevout o kanañ meuleudi da Zoue, eus an holl vroioù hag eus an holl amzerioù... Hollvedel eo an Iliz kement ha ma oar kinnig Keloù Mat an Aviel en ur zerc'hel kont eus doareoù bevañ an dud », a skrive c'hoazh Yann-Baol II e 1985, en e lizher-meur « Slavorum Apostoli » gouestlet da ebestel ar Slaved, Sant Kirill ha Sant Metod.

 

Hag evit echuiñ, en ur venegiñ, nevez zo, en e gemennadenn abostolel « Ecclesia in Europa », kreskadur an Unvaniezh europat, e hete ar Pab gwelout « an astenn-se oc'h en em ober gant doujañs evit an holl, en ur dalvoudekaat ar perzhioù dibar koulz istorel ha sevenadurel, ouzhpenn lakaat da dalvezout en un doare kreñvaet an unaniezh hag an dileuriadekadur ».

 

V - En hon eskopti

 

Evel m'hon eus lavaret amañ a-us, tud ar Mor Bihan zo a-benn bremañ intret don gant ar sevenadur gall ha digor da sevenadurioù all. Ur fed eo n'heller ket nac'hañ. Met daoust ha ret eo abalamour da se dilezel a-grenn kement a zeu eus hon amzer tremenet, a ro da anaout en un doare dreist ene ha feiz ur vro a-bezh hag a gav enni dassonioù don ? A-bouez eo en amdroadur lies-sevenadurel a-vremañ kinnig un emglev kempouezh etre sevenadur Bro-C'hall hag hini Breizh en deskadurezh, er skolioù, en doareoù kehentiñ, el liderezh, er sonerezh sakr,...

 

An Iliz zo e Gwened ne c'hell nemet hetiñ e vefe miret ha pinvidikaet sevenadur Breizh. Kalz eus he mibien hag eus he merc'hed a gemer perzh dija e labour ar strolladoù hag emsavioù a ro dezhañ startijenn... O vroudañ a ran da genderc'hel.

"Deomp war-raok"

 

Pediñ a ran holl servijoù Iliz Gwened da zerc'hel kont eus ar c'hudennoù-se [a zo nevez evit meur a hini ac'hanomp], da brederiañ warno a-zevri ha da glask penaos o diskoulmañ da vat. Meur a dra a c'hell bezañ graet pa vez pep hini prest da zigemerout egile ha da gendivizout gantañ.       

 

Dreist-holl, beleien ha diakoned ar parrezioù, ar c'huzulioù pastorel, al lazoù liderezh, al lazoù-kanañ, a vo war evezh evit reiñ d'ar brezhoneg ha da sevenadur Breizh ar plas zo da vezañ roet dezho el lidoù: ofisoù ar sul, badeziantoù, obidoù, euredoù ar re hen goulenn. Un divyezhegezh gwirion a rankfe gallout mont war-raok. Ret e vo evit se labourat war dachenn al liderezh hag ar sonerezh (krouiñ testennoù ha kanoù nevez) ; a-nebeudoù eo eta e teuio da wir an divyezhegezh. Kreizenn Sonerezh Sakr Santez-Anna-Gwened a gemer perzh el labour-se, goude re all.

 

Goulenn a ran ivez gant ar Skolioù Katolik ober muioc'h c'hoazh a strivoù, kenderc'hel da zivizout an diarbennoù talvoudus evit ma c'hellfe deskiñ brezhoneg hag anavezout sevenadur o bro an holl vugale ha re yaouank eus ar skolioù, skolajoù ha liseoù, o defe c'hoant hen ober. Implijet e vo evit-se kement zo aotreet ha kinniget gant ar reolennoù, ha graet e vo kinnigoù all ma vez ezhomm. Evit ar pezh a sell ouzh an divyezhegezh e vez sevenet aketus, e broioù zo, kement a c'heller ober ganti hag ur vad eo evit ar broioù-se. Perak ne rafemp ket ni kement all ivez?

 

War dachenn an doareoù kehentiñ e vo graet evit ar gwellañ, kement ha ma vo gallet, evit skignañ programmoù zo e brezhoneg (radio Santez Anna, lec'hiennoù Internet an eskopti pe e darempred gantañ...). Perak ne vefe ket kavet ingal, e kannadigoù parrez ar vro vrezhonek, ur pennad e brezhoneg, diwar skwer ar pezh a vez graet bremañ dija e parrez-mañ-parrez ?

 

Ur c'hinnig dibar

 

E-leizh a Vretoned, amañ pe e lec'h all, zo o klask o gwrizioù. Ha pet ha pet, e-touesk ar re a zeu d'hor gweladenniñ, a chom souezhet gant hor sevenadur dibar, dedennet gant e wirionded. Niverus eo ivez an holl re a labour evit mirout ha kreskiñ glad kristen hor bro: ar brezhoneg, koulz el liderezh hag el lennegezh, ar c'hatekizañ e brezhoneg, studi hengounioù kristen ar Gelted, troidigezhioù eus ar Bibl hag eus teulioù pennañ an Iliz, sonerezh ha kanennoù, kizellerezh,... Merzet e vez ul lusk nevez.

 

Evite holl e vefe un dra vat, a gav din, e vefe ul lec'h a eñvor, ur "c'hounva" arouezius meurbet, a zougfe kellidadurioù nevez. Perak ne vefe ket e Santez-Anna-Gwened, zo anavezet gant an holl, hag a zegemer rud deuet eus Breizh a-bezh hag eus pelloc'h ? E santual Santez-Anna e vez kemeret preder dija gant an doare da lavarout ha da gas war-raok ar feiz war un dro gant sevenadur Breizh, e diavaez hag ouzhpenn pardon Santez-Anna. Ret e vo ober muioc'h c'hoazh ha displegañ ledan ar gefridi roet da guzul pastorel ar santual e 1997, da heul donedigezh Hon Tad Santel ar Pab, ha resisaet e 2001.

 

Ar Bodad-labour evit ur Bastorelezh e Brezhoneg a gendalc'h da labourat war dachenn al liderezh, ar c'hatekizañ. Prest eo e izili da reiñ dorn deoc'h en ho kefridi.

 

Ema Iliz hon eskopti a-zevri gant he labour. He atizañ a ran da vont war-raok.

 

Evit klozañ e fell din menegiñ gwerzennoù diwezhañ ar barzhoneg "Fiat", bet savet gant Yann-Ber Kalloc'h e 1912:

 

"O Fé men gourdadeu, gouleuen beniget,

Steren hag em heulia ne vern émen éh an,

P'é guir hou pès, beta hiriù, me ambrouget,

Lugernet ar me zal bet en eur deùéhan!"

 

« O Feiz ma zadou kozh, goulouenn benniget,

Sterenn hag em heulia ne vern e-pelec'h ez an.

Peogwir ho peus, betek hirio, ma ambrouget,

Lugernit war ma zal betek an eur ziwezhañ!  » [brezhoneg KLT gant Karnedig Koantik]

 

Fiziout a ran hon enklaskadenn hag hor prederiadenn e pedenn ar Werc'hez Vari, Santez Anna ha Sant Erwan.

 

Gwened, d'an 10 a viz Gwengolo 2003

t Fañch-Matilin Gourvès

Eskob Gwened

 

Trugarekaat a ran « Bodad-labour (ledanaet) an Eskopti evit ur Bastorelezh e Brezhoneg » da vezañ kenlabouret ganiñ.

      

pajenn degemer/home/accueil 

 <<<<<<<<<<<<<<<<<<>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

dindan-aze, an destenn gallek diouzh an Ao. M. Gourvès.

here-under the french text of Mgr Mathurin Gourvès.

ci-après, version française du texte de Mgr Mathurin Gourvès

 

Lettre pastorale de Monseigneur Gourvès, évêque de Vannes (2003)

 Le renouveau de la culture bretonne:

un défi pour l'Eglise.

 

table des chapitres: 

  I - Nos racines: une longue route avec l'Evangile 
      Dans un passé récent 
      Aujourd'hui 
II - La brusque rupture des années 1950 Un fait massif 
       Une volonté politique ? 
       Des conséquences. 
       Des îlots de résistance 
III - Un renouveau. Un essor inattendu 
       Une langue qui veut vivre. 
       Une nouvelle fierté. 
IV - L'Église interpellée Nouveau dialogue avec les cultures 
       Faire droit aux minorités culturelles. 
V - Dans notre diocèse 
      « Allons de l'avant » 
      Une proposition spécifique. 

 

texte français:

Au début du troisième millénaire, j'éprouve une certaine fierté à me compter parmi ceux dont la langue maternelle est le breton. À ce titre, et comme évêque de l'un des diocèses de Bretagne, il m'a semblé opportun d'entrer en dialogue avec les hommes et les femmes qui sont attachés à la culture bretonne aujourd'hui, une culture qui doit conserver toute sa place dans le contexte de la mondialisation en cours.

 

Je le fais en continuité avec le geste historique fort posé par le pape Jean-Paul II lorsqu'il est venu à Sainte-Anne-d'Auray en 1996 : il a donné une place à la culture et à l'identité bretonnes. Il m'a semblé percevoir en cette occasion le signe que quelque chose bougeait dans les relations entre l'Église et le réveil breton.

 

Je me situe dans le prolongement des festivités qui ont entouré récemment, à Tréguier, le septième centenaire de la mort de saint Yves, prêtre et patron secondaire de la Bretagne.

 

Et déjà, nous préparons le cinquantième anniversaire de la consécration de la Bretagne à Marie Immaculée, qui sera célébré le 26 juillet 2004.

 

I - Nos racines: une longue route avec l'Evangile

 

Les temps ne sont pas si lointains où, en Bretagne, il y avait des liens étroits entre la foi chrétienne et la culture entendue au sens d'une façon d'être originale au sein d'une communauté humaine spécifique. Nous avions nos manières à nous non seulement de nous nourrir, de nous habiller, de nous rassembler, mais aussi de parler, de danser, de prier Dieu, d'honorer nos morts. Cet équilibre a été un moment remis en cause. Un nouvel élan commence pourtant à poindre.

 

Faisons d'abord mémoire de notre histoire. L'Évangile a été proclamé à Nantes et à Rennes dès le IIIe siècle par des Gallo-Romains. Puis, à partir du Sème siècle, dans le reste de l'Armorique, par des Bretons venus d'Outre-Manche, conduits par leurs chefs politiques et religieux. Ceux-ci créèrent un réseau de paroisses maillant tout le pays. Certains de ces moines devinrent évêques, ceux que l'on appellera plus tard les saints fondateurs de la Bretagne chrétienne. Aux sept bien connus, l'on peut ajouter saint Melaine et saint Félix pour Rennes et Nantes, évêques gallo-romains fondateurs de ces évêchés.

 

Outre nos saints évêques fondateurs, nous avons chez nous une multitude de saints locaux, dont les innombrables chapelles (un millier dans le Morbihan, en plus des 300 églises paroissiales) constellent la Bretagne.

 

Un jour de pardon dans une chapelle bretonne est un jour de joie et une chance spirituelle et humaine. Le saint que nous vénérons est souvent bien local, bien obscur. Mais c'est lui qui a planté l'Évangile dans ce terroir-là. Nous lui sommes redevables de la foi dont nous vivons.

 

Depuis les origines de la Bretagne, la foi a suscité, à la pointe occidentale de l'Europe, un patrimoine religieux original fait d'églises, de chapelles, de fontaines et de calvaires, qui a évolué au long des siècles et a intégré sans effort les influences venues du reste du monde.

 

Cette même foi, dans les régions où l'on parlait breton et jusqu'au milieu du XXe siècle, s'est exprimée en langue bretonne.

Dans un passé récent

 

À propos de cette langue, Mgr Graveran, alors évêque de Quimper et de Léon, en visite «ad limina apostolorum» à Rome en 1847, s'entendit dire par le pape Pie IX : « Gardez, gardez comme la prunelle de vos yeux, cette vieille langue qui garde votre foi. » Pendant une vingtaine d'années, de 1865 à 1884, parut un hebdomadaire entièrement en breton, au titre significatif Feiz ha Breiz (« Foi et Bretagne »). Il abordait tous les problèmes qui pouvaient intéresser une population rurale attachée à sa terre, à sa foi catholique, à sa langue, à son Église.

 

En Basse-Bretagne, on disait volontiers que « Ar brezoneg hag ar feiz zo breur ha c'hoar e Breiz » (« le breton et la foi sont frère et sœur en Bretagne »).

 

La revue reparut entre 1899 et 1943. Longtemps dirigée par l'abbé Yann-Vari Perrot, elle se préoccupait davantage des dangers qui menaçaient déjà la langue, la foi et l'identité des Bretons. Il en allait de même dans les diocèses de Saint-Brieuc et Vannes, avec d'autres revues, telles que la revue Dihunamb, fondée par Loeiz Herrieu pour les bretonnants du Morbihan.

 

L'attachement des évêques de Quimper, de Saint-Brieuc et de Vannes à la langue bretonne a duré jusqu'aux années qui ont suivi la deuxième guerre mondiale. Entre les deux guerres, sauf dans nos grandes villes, le catéchisme et la prédication se faisaient en breton. Pour le grand poète de Groix Yann-Ber Kalloc'h, la langue bretonne avait un caractère sacré, constituait une donnée naturelle de « l'âme bretonne.»

 

La langue bretonne a été surtout utilisée par le clergé pour une production en grande partie religieuse. Dans notre diocèse, sous la direction de Jérôme Buléon, puis sous celle d'Augustin Guillevic, toute une équipe se mit en place : elle utilisait le dialecte vannetais, mais travaillait aussi au rapprochement et à l'unité linguistique avec les autres dialectes. L'abbé Le Goff créa les outils (grammaire, lexiques, exercices) pour l'étude de la langue dans les séminaires.

 

D'autres réalisèrent un nouveau recueil des cantiques bretons du diocèse, qui fut plusieurs fois édité. Le théâtre breton de Sainte-Anne-connut ses belles heures avec Job Er Bayon, surtout avant le premier conflit mondial. En 1927, le missel latin-breton Livr pedenneu, overen ha gospereu vit le jour. Beaucoup de prêtres étaient des auteurs talentueux de chants, de chansons, de contes. D'autres traduisaient des œuvres d'autres pays. La revue Dihunamb soutenait les talents, publiait les œuvres.

 

Aujourd'hui

 

Le pardon de Sainte-Anne-d'Auray conserve largement sa tonalité bretonne. Le 26 juillet 1954, le cardinal archevêque de Rennes, entouré des évêques des quatre autres diocèses bretons consacra la Bretagne à Marie Immaculée. À cette occasion, on entendit un radio message en direct du pape Pie XII, que le souverain pontife conclut par une invocation en breton.

 

À Tréguier aussi, lors du pardon de saint Yves, le breton était et demeure à l'honneur.

 

Parmi nos compatriotes, des hommes comme René de Chateaubriand, les frères Lamennais, le Père Lebret, étaient toujours fiers de se dire catholiques et bretons. Quand le pape Jean-Paul II est venu à Sainte-Anne-d'Auray, en 1996, la note catholique et bretonne s'est aussi fait entendre. La culture et la langue bretonnes prirent toute leur place lors de la célébration de la messe. Au cours de son homélie, le Saint-Père cita en breton, leur langue originelle, les paroles par lesquelles sainte Anne s'était adressée à Yvon Nicolazic. ["Iwan Nikolazig, n'ho pet ket eun. Me zo Anna, Mamm Mari. En Aotrou Doue e fall dehon ma vein inouret amañ" - Erwann Nikolazig, n'ho peus ket aon. Me zo Anna, Mamm Mari. An Aotrou Doue a fell dezhañ ma vezin enouret amañ - Ywan Nikolazig, n'ayez pas peur. C'est moi Anna, la maman de Marie. Le Seigneur Dieu veut que je sois honorée ici (NDLR: ajout en breton vannetais, en breton standard, et traduction par Karnedig Koantik)].

 

Un lien très fort a donc longtemps existé entre le fait d'être Breton et de s'affirmer Catholique. Ce lien - qui se tisse à nouveau ici et là - constituait un élément de notre identité et la langue jouait un rôle important dans le couple ainsi formé. Elle en faisait le lien.

 

II - La brusque rupture des années 1950 Un fait massif

 

Une rupture soudaine s'est produite dans les années 50, même si le problème a commencé à se poser dès la fin du 19ème siècle avec l'enseignement du français dans toutes les écoles, puis l'interdiction - sous peine de punition - d'y parler breton. Il faut situer aussi cette rupture dans le contexte d'une émigration massive des jeunes vers les autres régions ou vers l'étranger : la langue bretonne, pensait-on, ne pourrait être qu'un obstacle à la réussite sociale, tant était fort le sentiment de honte. Il y a eu un arrêt de la transmission de la langue dans beaucoup de familles, ce qui a provoqué de profonds changements dans la pratique pastorale de nos diocèses. Le phénomène, en effet, a été massif, à tel point qu'il n'y avait pratiquement plus de jeunes bretonnants de naissance. L'on a vu disparaître les héritiers d'une langue qui se transmettait naturellement de génération en génération.

Une volonté politique ?

 

Cela d'ailleurs n'a -t-il pas été consciemment voulu par un certain nombre de partisans d'une République une, indivisible et laïque, jusque dans sa langue ? La mort du breton avait été programmée depuis longtemps. Une des déclarations les plus nettes dans ce sens remonte au 19 juillet 1925. Ce jour-là, Anatole de Monzie, inaugurait le pavillon de la Bretagne à l'Exposition Universelle. Il était ministre de l'Instruction Publique et, à ce titre, il affirma : « Pour l'unité linguistique de la France, la langue bretonne doit disparaître. » En une ligne, toute une doctrine était résumée : celle d'un État centralisé et unitaire auquel répugnait la diversité linguistique et culturelle de ses régions et qui ne voulait reconnaître qu'une langue comme ciment unificateur.

 

Par la suite, d'autres hommes politiques ne manquèrent pas de rappeler cette exclusive au nom d'un dogmatisme qui paraît, au moins de nos jours, rigide et dépassé. En tout cas, la plupart des enseignants, ceux de l'école publique comme ceux de l'école catholique, entrèrent dans le jeu du pouvoir central, sans se poser trop de questions, semble-t-il.

 

Des conséquences.

 

Nos Églises diocésaines durent s'adapter à cette nouvelle réalité. On cessa donc de catéchiser et de prêcher en breton, même là où la nécessité ne s'imposait pas. On n'utilisa plus cette langue que par intermittence, dans quelques sanctuaires privilégiés, lors de certains pardons de chapelles ou lors de pèlerinages.

 

En même temps, il s'était opéré un profond renouvellement de la théologie et de la catéchèse, et donc aussi du langage pour exprimer les réalités de la foi. Certains prêtres bretonnants n'avaient pas les outils conceptuels pour suivre cette évolution. Quelques-uns cependant se lancèrent dans l'étude et la recherche. Quant aux jeunes prêtres de cette époque, ils maîtrisaient mal ou pas du tout le parler breton, faute d'y avoir été préparés en famille ou au séminaire.

 

De façon plus ou moins inconsciente, nous gardions aussi le souvenir de certaines dérives du temps de l'occupation, qui nous mettaient mal à l'aise pour la défense de la cause bretonne.

 

C'est donc à la fois dans le domaine profane et dans le domaine religieux que s'est produit un phénomène d'abandon. Il est loin d'être totalement expliqué.

Des îlots de résistance

 

Pendant ces années éprouvantes, des militants de la culture bretonne (musique, histoire, langue, patrimoine architectural, sports bretons, etc.) ont continué leur travail avec cœur, non sans quelque incompréhension. Des associations anciennes ou nouvelles ont regroupé les énergies, lancé des projets dont la pertinence est aujourd'hui reconnue. Dans cette dynamique, des prêtres, des religieuses et des laïcs ont été actifs : il n'est que de penser aux chorales, cercles celtiques et bagadou. Nés d'initiatives personnelles, ils ont rencontré un écho favorable dans les paroisses. En plus d'avoir sauvé un patrimoine inestimable, tout cela a permis à la culture bretonne d'émerger au sein d'une société urbanisée, transformée. Des sillons d'avenir étaient tracés.

 

III - Un renouveau. Un essor inattendu

 

Un réveil de la culture et de l'identité bretonnes s'est produit. On peut le dater des années 60, même s'il devint plus vigoureux dans les années 70. La culture bretonne a, en trois ou quatre décennies, retrouvé un extraordinaire dynamisme.

 

L'image publique de la Bretagne est de nouveau forte, et c'est un signe positif : un peuple qui est fier de son identité (après en avoir été honteux pendant au moins deux siècles) est capable de créer, d'affronter l'avenir avec confiance et détermination, en solidarité avec tous les peuples du monde ! L'identité bretonne n'affaiblit pas l'identité française, ni l'identité européenne ou mondiale, bien au contraire. Une Bretagne non repliée sur elle-même, mais accueillante aux autres cultures, aux autres langues, est une Bretagne où le bonheur est possible, une Bretagne bénéfique pour l'ensemble de la communauté humaine. Fidèle à sa celtité - les Celtes ont toujours été de grands voyageurs -, elle n'a cessé d'être ouverte sur le large, comme en témoignent les milliers de missionnaires, de marins et de coopérants qui sont partis à travers le monde.

 

L'essor de la culture bretonne se manifeste de diverses façons.

 

Depuis 25 ans environ, de nombreuses chapelles ont été restaurées avec le soutien de l'association « Breiz Santel ». Ce mouvement - d'origine et patrimoniale et religieuse - s'accompagne d'un regain d'intérêt pour les pardons locaux : à travers leurs racines, beaucoup d'habitants retrouvent le chemin de la foi de leurs aïeux.

 

Notre musique s'est considérablement renouvelée, associant tradition et modernité. Le nombre de musiciens, de groupes amateurs, de bagadou, de professionnels et de semi-professionnels, de facteurs d'instruments, de compositeurs, d'éditeurs de disques, est de plus en plus important. L'expression musicale et linguistique est présente dans les médias.

 

Notre tradition chantée est en pleine effervescence, sous toutes ses formes : gwerz, Kan-ha-diskan, cantiques, etc. En Bretagne, les chanteurs, les chœurs, les ensembles, se comptent par dizaines.

 

Nous avons nos grands et petits festivals à tonalité bretonne ou celtique. Il se fait un travail considérable en matière d'édition et de diffusion de la littérature bretonne, en matière aussi d'émissions de radio et de télévision (TV-Breizh est née).

Une langue qui veut vivre.

 

Le chapitre de la langue mérite une mention particulière en sa qualité de socle d'une culture. Un vieil adage ne dit-il pas : « Hep Brezhoneg, Breizh ebet » (sans langue bretonne, plus de Bretagne) ? Sans doute le français est-il notre mode le plus répandu de communication. Cependant, plus de 300.000 bretons ou bretonnes peuvent aussi faire usage de leur langue spécifique. Le breton résiste, mais dans des conditions entièrement nouvelles au plan de son histoire. La langue bretonne, désormais, fait l'objet, de plus en plus, d'un volontariat. On s'exprime en breton parce qu'on en a fait le choix ; un choix qui relève d'une démarche délibérée et parfois militante dont on ne peut que prendre acte.

 

En 1951, la loi Deixonne a admis pour la première fois l'enseignement facultatif du breton. Même s'il faut reconnaître qu'il est moins parlé qu'il y a 50 ans, « le breton est de plus en plus étudié à l'école, reconnu comme langue, voire honoré, comme si la population prenait la mesure de la menace qui pèse sur elle, en tant que marque millénaire de la Bretagne », est-il écrit dans le récent Dictionnaire du Patrimoine breton.

 

Des enfants l'apprennent maintenant dans les écoles Diwan ou les filières bilingues publiques ou privées (2 500 dans le Morbihan). Des Jeunes préparent des licences, des maîtrises, des CAPES, des doctorats en breton. Des adultes (environ un millier dans notre département) suivent des cours du soir, souvent soutenus par les municipalités. Le bilinguisme, dès le jeune âge, est, dit-on, une bonne préparation à l'apprentissage de langues étrangères devenu une nécessité de notre temps, comme le souligne une résolution de l'UNESCO. Demain, tout le monde parlera sans doute plusieurs langues...

 

Mais le bilinguisme n'a pas seulement une dimension utilitaire. Il donne des possibilités nouvelles d'expression dans de multiples domaines. Un orchestre n'est-il pas la réunion de plusieurs instruments différents, chacun apportant sa note et son éclat à l'ensemble de l'œuvre interprétée ? La maîtrise de plusieurs langues permet d'exprimer dans des registres variés le fonds commun de l'humanité, ses inquiétudes, ses peurs sans doute, mais aussi ses espoirs, ses attentes et ses joies.

 

C'est une richesse à protéger alors que se précise la menace d'une uniformisation linguistique à l'échelle de la planète. Aujourd'hui, 96% de la population mondiale parle 4% des langues existantes ; 90% des 5000 à 7 000 langues en usage sont menacées de disparition d'ici un siècle, selon des prévisions de l'UNESCO. Avec la disparition d'une langue, c'est une part d'humanité qui s'en va...

Une nouvelle fierté.

 

De tout cela et d'autres exemples que l'on pourrait relever, on peut conclure qu'il y a en Bretagne un fort sentiment d'identité régionale, un fort attachement à la culture bretonne et, en particulier à la langue de nos pères, une sorte de volonté historique de garder notre être. Un mouvement de fond travaille « l'âme bretonne », qui lui redonne la fierté qu'elle avait un peu perdue et l'enracine dans sa riche histoire.

 

Comme l'écrivait la philosophe Simone Weil, cet enracinement « est peut-être le besoin le plus important et le plus méconnu de l'âme humaine... Chaque être humain a besoin d'avoir de multiples racines. Il a besoin de recevoir la presque totalité de sa vie morale, intellectuelle, spirituelle, par l'intermédiaire des milieux dont il fait naturellement partie » (L'Enracinement 1949).

 

IV - L'Église interpellée Nouveau dialogue avec les cultures

 

Depuis une quarantaine d'années, un bouillonnement de la culture bretonne est donc perceptible. L'Église ne peut pas y rester indifférente ou insensible après un temps de silence qui a pu engendrer chez certains de la déception. Dans l'immédiat après-guerre, trop sollicitée par des questions d'ordre économique, social et politique - qui étaient peut-être l'urgence du moment - l'Église a quelque peu oublié la culture. Puis est arrivé le Concile Vatican II, qui a ouvert d'autres horizons à l'heure où les peuples s'émancipaient.

 

Le décret « Ad Gentes » sur l'activité missionnaire de l'Église invite celle-ci à faire grand cas du patrimoine, des langues, des mœurs des peuples auxquelles elle s'adresse (no 26). « Les disciples du Christ doivent connaître les hommes au milieu desquels ils vivent, engager conversation avec eux », peut-on lire dans le même décret (no 11).

 

Ce que dit le Concile dans sa constitution pastorale sur l'Église dans le monde de ce temps « Gaudium et Spes » va dans le même sens : « Toute forme de discrimination touchant les droits fondamentaux de la personne, qu'elle soit sociale ou culturelle ... doit être dépassée et éliminée comme contraire au dessein de Dieu » (no 29).

 

Il y a sûrement place au soleil de Dieu pour la langue bretonne, dans une perspective de fidélité et d'ouverture. Nos ancêtres ont chanté et prié en breton, nous pouvons estimer légitime d'en faire autant. Dans cet esprit, la transmission de la foi peut se faire en même temps que celle de la langue. Il est souhaitable que l'Église y prête une attention renouvelée.

Faire droit aux minorités culturelles.

 

À plusieurs reprises, depuis le début de son pontificat, le pape Jean-Paul II a abordé le problème des cultures minoritaires. Dans son message du 1er janvier 1989 pour la Journée Mondiale de la Paix, il parlait d'un « droit à sauvegarder », à savoir « le droit des minorités à conserver et à développer leur culture. Il n'est pas rare de voir des groupes minoritaires menacés d'extinction culturelle. » La législation française actuelle révèle en ce domaine des lacunes qui seraient à combler. Les hommes politiques pourraient y remédier dans le cadre de la régionalisation en cours, pour éviter des frustrations chez les diverses minorités qui vivent sur le territoire hexagonal.

 

Dans le même message, le Pape ajoutait : « La prise de conscience de la situation des minorités qui se manifeste de façon croissante aujourd'hui à tous les niveaux, constitue à notre époque un signe de ferme espérance pour les nouvelles générations et pour les aspirations de ces minorités. En effet, le respect envers celles-ci doit être considéré en quelque sorte comme la pierre de touche d'une convivialité harmonieuse et comme l'indice de la maturité civile atteinte par un pays et par ses institutions. Dans une société réellement démocratique, garantir aux minorités la participation à la vie publique est le signe d'un progrès civil, et cela est tout à l'honneur des nations où une telle participation est assurée à tous les citoyens dans un climat de vraie liberté. »

 

Dans son document de 2001 adressé aux Églises d'Océanie comme conclusion de leur synode, Jean-Paul II a rappelé une conviction de Paul VI selon laquelle le catholicisme « loin d'étouffer ce qu'il y a de bon et d'original dans toute forme de culture humaine, accepte au contraire, respecte et valorise le génie de chaque peuple, et revêt de variété et de beauté l'unique vêtement . sans couture de l'Église du Christ. » N'y a -t-il pas là un remède possible à la rupture entre Évangile et culture, que Paul VI qualifiait de «drame de notre époque » dans son exhortation apostolique sur l'évangélisation dans le monde moderne « Evangelii Nuntiandi », en 1975 ?

 

Excluant tout excès et condamnant tout recours à la violence, sous quelque forme que ce soit, les chrétiens apportent leur contribution spécifique à une culture de l'universalité et veillent à la garder de tout repli sur elle-même. « L'Évangile de Jésus-Christ, écrivait Jean-Paul II aux Églises d'Océanie, parle toutes les langues. Il estime et embrasse toutes les cultures. Il les soutient dans toutes les choses humaines et, si nécessaire, les purifie de leurs scories. » Dès lors, « l'universalité de l'Église est comme une résonance de toutes les liturgies du monde, dans toutes les langues qui existent, ou comme une chorale merveilleuse à entendre, rendant gloire à Dieu, de tous les pays et de tous les temps... L'Église est universelle dans la mesure où elle sait offrir la Bonne Nouvelle de l'Évangile en tenant compte des façons de vivre des hommes », écrivait encore Jean-Paul II en 1985, dans son encyclique « Slavorum Apostoli » consacrée aux apôtres des Slaves Saints Cyrille et Méthode.

 

Enfin, évoquant dans sa récente exhortation apostolique « Ecclesia in Europa » l'élargissement de l'Union européenne, le Pape émettait le souhait que « en plus d'assurer une mise en œuvre plus affermie des principes de subsidiarité et de solidarité, une telle expansion se réalise dans le respect de tous, valorisant les particularités historiques et culturelles ».

V. Dans notre diocèse

 

Comme il a été dit précédemment, la population du Morbihan est désormais largement imprégnée de culture française et ouverte à d'autres cultures. C'est un fait qu'on ne peut nier. Mais, entraîne-t-il l'abandon de tout un passé qui exprime si excellemment l'âme et la foi de toute une région et y rencontre de profondes résonances ? Dans le contexte multiculturel d'aujourd'hui, il est important de proposer une heureuse alliance entre culture française et culture bretonne dans l'éducation, la scolarisation, la communication, la liturgie, la musique sacrée...

 

L'Église qui est à Vannes ne peut que souhaiter le maintien et l'enrichissement de la culture bretonne. Beaucoup de ses fils et de ses filles sont déjà présents et actifs dans les groupes ou mouvements qui assurent son dynamisme. Je les encourage à persévérer.

« Allons de l'avant »

 

J'invite tous les services de l'Église de Vannes à prendre en compte ces questions - nouvelles pour beaucoup d'entre nous -, à y réfléchir sérieusement et à rechercher des solutions viables. Bien des choses sont possibles quand elles sont vécues dans un climat d'accueil et de dialogue.

 

En particulier, les prêtres et diacres en paroisse, les conseils pastoraux, les équipes liturgiques, les chorales, veilleront à donner à la langue et à la culture bretonnes la place qui leur revient lors des cérémonies religieuses : offices dominicaux, baptêmes, obsèques, mariages des personnes qui le souhaitent.

 

Un bilinguisme réel devrait pouvoir progresser. Il nécessitera un travail liturgique et musical (création de textes et de chants nouveaux) et se fera donc petit à petit. Après d'autres, le Centre de Musique Sacrée de Sainte-Anne-d'Auray y contribue.

 

Je demande aussi à l'Ecole catholique d'accentuer son effort, de continuer à prendre les mesures utiles pour permettre à tous les enfants et jeunes des écoles, collèges et lycées qui le souhaitent, de pouvoir accéder à cette langue et à cette culture, en utilisant les possibilités offertes par les règlements et en créant d'autres offres si besoin. En ce qui concerne le bilinguisme, certains pays cultivent avec application les possibilités qu'il offre et s'en trouvent bien... Pourquoi ne ferions-nous pas de même ?

           

Dans le domaine de la communication, on veillera à favoriser la diffusion de certains programmes en langue bretonne (radio Sainte-Anne, sites internet du diocèse ou en lien avec lui...), dans la mesure du possible. Pourquoi dans les journaux paroissiaux de la région bretonnante n'y aurait-il pas une chronique régulière en langue bretonne, à l'exemple de ce qui existe actuellement dans telle ou telle paroisse ?

Une proposition spécifique.

 

Beaucoup de Bretons d'ici ou d'ailleurs sont à la recherche de leurs racines. Et combien, parmi nos visiteurs, sont interpellés par le spécifique de notre culture, dont l'authenticité attire. Nombreux sont aussi tous ceux qui travaillent à la conservation et à l'enrichissement du patrimoine chrétien de la Bretagne : langue bretonne liturgique ou littéraire, catéchèse en langue bretonne, étude des traditions chrétiennes celtiques, traduction de la Bible et des principaux documents de l'Église, musique et chants, sculpture... Un nouvel élan est perceptible.

 

Pour eux tous, il serait bon, me semble -t-il, qu'existe un lieu de mémoire hautement symbolique, porteur de germinations nouvelles. Pourquoi pas Sainte-Anne-d'Auray, connue de tous, où l'on vient de toute la Bretagne et de plus loin ? Déjà, le sanctuaire de Sainte-Anne porte le souci d'une expression et d'une promotion de la foi en lien avec la culture bretonne, au-delà du pardon de Sainte Anne. Cette dynamique est à développer davantage, dans le déploiement de la mission donnée en 1997 à l'équipe pastorale du sanctuaire, suite à la visite du Saint-Père, et précisée en 2001.

 

Pour sa part, la Commission pastorale pour le breton continue son effort dans le domaine de la liturgie, de la catéchèse... Ses membres sont prêts à vous aider dans votre tâche.

 

Notre Église diocésaine est à l'œuvre. Je l'encourage à aller de l'avant.   

 

Je conclurai en citant les derniers vers du poème « Fiat » que Yann-Ber Kalloc'h écrivit en 1912 :

 

« O Fé men gourdadeu,gouleuen béniget,

Stérenn hag em heulia ne vern émen éh an,

P'é guir hou pès, bêta hiriù, me ambrouget,

Lugernet ar me zal bet en eur deùéhan ! »

 

« O Feiz ma zadou kozh, goulouenn benniget,

Sterenn hag em heulia ne vern e-pelec'h ez an.

Peogwir ho peus, betek hirio, ma ambrouget,

Lugernit war ma zal betek an eur ziwezhañ!  » [brezhoneg KLT gant Karnedig Koantik]

 

« O Foi de mes ancêtres, flambeau béni, Etoile qui m'accompagne n'importe où je vais, Puisque vous m'avez conduit jusqu'à aujourd'hui, Brillez sur mon front jusqu'à l'heure dernière ! »

 

Je confie notre recherche et notre réflexion à la prière de la Vierge Marie, de sainte Anne et de saint Yves.

 

Vannes, le 10 septembre 2003

 

+François-Mathurin Gourvès

Évêque de Vannes

 

J'exprime mes remerciements à  la « Commission pastorale pour le Breton » pour sa collaboration.